Chiếu Tổ Tôm Đầu Xuân: Bộ Bài 120 Lá, Cách Xướng Và Phép Lịch Sự Của Các Cụ

Chiếu Tổ Tôm Đầu Xuân

Có những buổi chiều mùng Ba ở làng quê Bắc Bộ, gian giữa nhà được dọn trống, chiếu cói trải ra, ấm trà mới pha. Năm cụ ông ngồi quanh chiếu, mỗi người cầm một xấp bài lá dài, và thỉnh thoảng lại vang lên một tiếng xướng sang sảng. Đó là tổ tôm, trò chơi bài mà nhiều người trẻ bây giờ chỉ còn nghe tên.

Tổ tôm là gì, vì sao gắn với người cao tuổi

Tổ tôm là một trò chơi bài dân gian lâu đời của người Việt, phổ biến ở miền Bắc. Nó được xem là thú chơi tao nhã của các cụ, vì muốn chơi tốt phải nhớ nhiều, tính kỹ, và giữ được phong thái điềm đạm suốt cả buổi. Ván tổ tôm không vội. Người ta chơi để trò chuyện, để thử trí nhớ, để có lý do gặp nhau.

Trong nếp sống xưa, đầu xuân là lúc chiếu tổ tôm được bày nhiều nhất. Những người quan tâm đến phong thủy nhà ở hay nói gian giữa là nơi tụ khí của ngôi nhà, nơi tiếp khách, đặt bàn thờ. Một chiếu tổ tôm ngày Tết ngồi ngay đó, giữa tiếng cười và mùi hương trầm, cũng là một cách giữ không khí ấm cúng cho cả gia đình.

Bộ bài 120 lá: văn, vạn, sách

Bộ bài tổ tôm là bài lá dài, in chữ và hình theo lối cổ. Cấu trúc của nó khá gọn khi đã hiểu:

  • Ba pho bài: văn, vạn và sách.
  • Mỗi pho có chín hàng, từ nhất đến cửu.
  • Mỗi lá có bốn bản giống nhau, nên ba pho cộng lại là 108 lá.
  • Thêm ba quân riêng: chi chi, thang thang và ông lão, mỗi quân bốn lá, thành 12 lá.

Cộng lại đủ 120 lá. Người mới nhìn lần đầu thường thấy rối mắt, vì các lá na ná nhau và chữ in theo lối Hán Nôm. Cách học nhanh nhất là ngồi cạnh một người chơi lâu năm và nhờ họ đọc tên từng lá.

Luật cơ bản theo cách chơi phổ biến

Chiếu tổ tôm thường có năm người. Bài được chia cho từng người, phần còn lại úp thành nọc ở giữa chiếu để bốc dần. Mục tiêu của mỗi người là xếp bài trên tay thành các bộ gọi là phu, theo những cách ghép mà ai chơi cũng phải thuộc lòng. Ba quân chi chi, thang thang, ông lão ghép với nhau thành một bộ có tên riêng là lèo.

Đến lượt mình, người chơi có thể ăn lá vừa được đánh ra hoặc vừa bốc lên nếu lá đó giúp mình thành phu. Khi bài trên tay đã ghép đủ theo luật, người đó ù, tức là thắng ván.

Đó là phần khung. Chi tiết về các loại phu, cách tính điểm khi ù, những trường hợp được ăn hay không được ăn, mỗi làng mỗi chiếu lại có cách hiểu riêng. Muốn ngồi vào chiếu của ai, nên hỏi luật của chiếu đó trước.

Không ai trách người mới hỏi.

Cách xướng: cái hồn của chiếu tổ tôm

Điều làm tổ tôm khác các trò bài khác là chuyện xướng. Khi ăn một lá, khi ù, người chơi phải nói to, rõ ràng quân mình ăn hay bộ mình có. Xướng đâu phải chỉ để báo cho người khác biết. Một tiếng xướng chuẩn, đúng lúc, đúng tên quân, cho thấy người chơi tỉnh táo và nắm bài. Xướng sai, xướng nhầm thì theo luật nhiều nơi sẽ bị phạt, có khi mất luôn ván ù.

Người chơi lâu năm xướng có nhịp, có khi pha chút văn vẻ, nghe rất vui tai. Vì thế mà ngày trước, nhiều người không chơi vẫn thích ngồi bên cạnh chiếu để nghe.

Phép lịch sự trên chiếu tổ tôm

Chiếu tổ tôm có những phép tắc không viết thành văn mà ai cũng ngầm hiểu. Ngồi ngay ngắn, không nhìn bài người bên cạnh. Không nhắc bài cho người khác. Đánh lá nào thì đặt rõ ràng, không ném. Thua thì vui vẻ, thắng thì không khoe. Người trẻ ngồi chiếu với các cụ thì nhường lời, rót trà, và không cãi to dù thấy mình đúng.

Nghe thì đơn giản. Nhưng chính những phép nhỏ ấy làm nên cái tao nhã mà người ta vẫn nhắc khi nói về tổ tôm.

Ngày nay nhiều trò bài dân gian cũng có bản online để chơi trên điện thoại. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, nhưng chỉ dành cho người 18+ và cần chơi có trách nhiệm.

Những kiến thức khác về không gian sống và phong thủy có thể xem thêm ở trang chủ.

Giữ lại một thú chơi của ông bà

Tổ tôm có lẽ sẽ không bao giờ phổ biến như tiến lên hay xì dách. Nó khó, chậm, và đòi hỏi người chơi kiên nhẫn. Nhưng nếu nhà bạn còn ông bà biết chơi, một buổi chiều đầu xuân ngồi xuống học vài ván là món quà đáng giá cho cả hai thế hệ.

Bộ bài cũ trong tủ, nếu còn, đừng vội bỏ đi.